پویاروز – حجتالاسلام علیاصغر ولایتی زنجانی، مدیر اندیشکده دیپلماسی فرهنگی ایران، با تحلیل سخنرانی مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در هشتادمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد، این سخنرانی را از منظر دیپلماسی عمومی، ارتباطات بینالمللی و تبیین منافع ملی ایران قابل توجه دانست و گفت: یکی از مهمترین ویژگیهای این سخنرانی، تلاش برای ارائه یک روایت منسجم از ایران به افکار عمومی جهان بود؛ روایتی که در آن مؤلفههای تاریخی، تمدنی، سیاسی و انسانی ایران در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
وی اظهار داشت: در ارزیابی یک سخنرانی در سطح مجمع عمومی سازمان ملل، صرفاً نباید به ادبیات سیاسی یا میزان صراحت گوینده توجه کرد؛ بلکه باید دید یک رئیسجمهور تا چه اندازه توانسته است دستور کار کشور خود را برای مخاطبان بینالمللی صورتبندی کند، چه تصویری از کشور ارائه داده و تا چه حد توانسته میان منافع ملی، مسائل منطقهای و مسائل مورد توجه جامعه جهانی ارتباط برقرار کند. از این منظر، سخنرانی رئیسجمهور حاوی نکات قابل توجهی بود.
مدیر اندیشکده دیپلماسی فرهنگی ایران ادامه داد: ایران در عرصه بینالمللی با یک مسئله مهم مواجه است و آن، نحوه بازنمایی هویت و جایگاه ایران است. بخشی از تصویر ایران در رسانههای جهانی تحت تأثیر مناقشات سیاسی و امنیتی شکل گرفته است؛ در حالی که ایران دارای پیشینه تمدنی، سرمایه فرهنگی و ظرفیت انسانی گستردهای است. بنابراین، هر فرصتی در سطح بینالمللی برای ارائه این ابعاد، از منظر دیپلماسی عمومی اهمیت دارد.
ولایتی زنجانی افزود: به اعتقاد من، اشاره به تمدن و هویت تاریخی ایران در چنین تریبونی صرفاً یک موضوع احساسی یا نمادین نیست، بلکه میتواند بخشی از راهبرد دیپلماسی عمومی کشور باشد. کشورها در نظام بینالملل فقط با قدرت نظامی و اقتصادی تعریف نمیشوند؛ سرمایه فرهنگی، سابقه تمدنی، اعتبار تاریخی و توانایی تأثیرگذاری بر افکار عمومی نیز از عناصر قدرت ملی محسوب میشوند.
وی با اشاره به بخشهای مربوط به سیاست خارجی ایران گفت: نکته مهم دیگر، طرح مسائل مورد اختلاف ایران با برخی قدرتهای بزرگ از یک تریبون بینالمللی بود. دیپلماسی زمانی میتواند مؤثر باشد که علاوه بر مذاکره، توانایی تبیین مواضع و استدلالهای خود را نیز داشته باشد. جمهوری اسلامی ایران باید بتواند روایت خود از مسائل مورد اختلاف را مستقیماً و بدون واسطه برای افکار عمومی جهان تشریح کند.
این کارشناس حوزه دیپلماسی فرهنگی خاطرنشان کرد: البته در دیپلماسی، صراحت زمانی اثرگذاری بیشتری دارد که با استدلال، ادبیات حقوقی و منطق ارتباطی همراه باشد. هدف صرفاً بیان موضع نیست؛ بلکه باید تلاش کرد مخاطب بینالمللی نیز منطق آن موضع را درک کند. از این جهت، ترکیب صراحت و عقلانیت در سخنرانیهای بینالمللی یک ضرورت است.
ولایتی زنجانی با اشاره به طرح مسئله فلسطین در سخنان رئیسجمهور گفت: مسئله فلسطین یکی از موضوعات اصلی سیاست بینالملل و از مباحث مهم در دستور کار سازمان ملل است. بنابراین طرح این مسئله از سوی رئیسجمهور ایران، در چارچوب مواضع شناختهشده جمهوری اسلامی ایران، اهمیت سیاسی و دیپلماتیک دارد. نکته مهم این است که این مسئله باید در سطح افکار عمومی جهانی نیز تبیین شود و صرفاً در چارچوب ادبیات سیاسی داخلی باقی نماند.
وی افزود: در شرایطی که بحران غزه و وضعیت مردم فلسطین همچنان در کانون توجه جامعه جهانی قرار دارد، بیان مواضع ایران درباره حقوق مردم فلسطین و انتقاد از اقدامات اسرائیل، بخشی از تلاش برای تأثیرگذاری بر روایت بینالمللی این بحران است. در اینجا دیپلماسی عمومی اهمیت پیدا میکند؛ زیرا مخاطب فقط دولتها نیستند، بلکه رسانهها، نخبگان، دانشگاهیان، سازمانهای مردمنهاد و افکار عمومی جهان نیز مخاطب پیام ایران هستند.
مدیر اندیشکده دیپلماسی فرهنگی ایران در ادامه تأکید کرد: درباره آمریکا نیز باید میان جامعه آمریکا و سیاستهای دولت این کشور تفکیک قائل شد. نقد سیاست خارجی آمریکا به معنای تقابل با مردم آمریکا نیست. یکی از الزامات دیپلماسی حرفهای همین تفکیک است؛ زیرا هدف سیاست خارجی، دفاع از منافع ملی و ایجاد ظرفیت برای تعامل است، نه تولید خصومت میان ملتها.
وی با بیان اینکه سخنرانی رئیسجمهور را باید در چارچوب مفهوم «دیپلماسی عزتمندانه» نیز تحلیل کرد، گفت: عزت در دیپلماسی به معنای استفاده از ادبیات تند یا تقابلی نیست. عزت به این معناست که یک کشور در مذاکره و تعامل بینالمللی، هویت، منافع و خطوط اساسی سیاست خارجی خود را حفظ کند و در عین حال از ابزار گفتوگو و تعامل نیز استفاده کند.
ولایتی زنجانی ادامه داد: اگر بخواهیم این سخنرانی را از منظر علمی تحلیل کنیم، میتوان گفت یکی از نقاط مهم آن تلاش برای برقراری تعادل میان سه عنصر «هویت ملی»، «منافع ملی» و «تعامل بینالمللی» بود. این سه مؤلفه باید در سیاست خارجی یک کشور در کنار یکدیگر دیده شوند. هویت بدون تعامل ممکن است به انزوا منجر شود و تعامل بدون توجه به منافع و هویت ملی نیز میتواند به کاهش قدرت چانهزنی کشور بینجامد.
وی تصریح کرد: از منظر دیپلماسی فرهنگی نیز سخنرانی رئیسجمهور میتواند نقطه آغاز یک فرایند گستردهتر باشد. اگر در کنار مواضع سیاسی، ظرفیتهای تمدنی، علمی، فرهنگی، هنری و اجتماعی ایران نیز به شکل حرفهای در فضای بینالمللی معرفی شود، تصویر ایران در افکار عمومی جهان میتواند از یک تصویر صرفاً سیاسی و امنیتی فاصله بگیرد.
مدیر اندیشکده دیپلماسی فرهنگی ایران خاطرنشان کرد: یک سخنرانی هرچقدر هم خوب باشد، به تنهایی نمیتواند سیاست خارجی یک کشور را تغییر دهد. ارزش واقعی چنین سخنرانیهایی زمانی مشخص میشود که دستگاه دیپلماسی، دستگاه فرهنگی، رسانههای برونمرزی، دانشگاهها و نهادهای فعال در حوزه بینالملل بتوانند پیام آن را در قالبهای مختلف ادامه دهند. دیپلماسی عمومی یک پروژه مستمر است، نه یک رویداد مقطعی.
وی افزود: بنابراین، اگر دولت محترم بتواند از ظرفیت چنین حضورهایی برای طراحی یک روایت منسجم و مستمر درباره ایران استفاده کند، آثار آن میتواند فراتر از یک سخنرانی باشد. باید از ظرفیت دانشگاهیان، نخبگان، اندیشکدهها و نهادهای فرهنگی برای توضیح منطقی مواضع ایران به جهان استفاده کرد.
ولایتی زنجانی در بخش دیگری از سخنان خود گفت: در مجموع، سخنرانی رئیسجمهور را میتوان از منظر تبیین منافع ملی، معرفی ظرفیت تمدنی ایران، طرح مسائل منطقهای و ارائه مواضع جمهوری اسلامی ایران در یک تریبون جهانی، سخنرانی قابل توجهی ارزیابی کرد. نکته مهمتر از خود سخنرانی، تبدیل این ظرفیت رسانهای و دیپلماتیک به یک برنامه مستمر در حوزه سیاست خارجی و دیپلماسی فرهنگی است.
وی در پایان تأکید کرد: انتظار میرود دولت در ادامه این مسیر، ضمن حفظ رویکرد عقلانی و واقعبینانه، از ظرفیتهای فرهنگی و تمدنی ایران برای تقویت جایگاه کشور در افکار عمومی جهان استفاده کند. ایران برای ارتباط با جهان فقط ابزار سیاسی در اختیار ندارد؛ بلکه تمدن، فرهنگ، زبان، ادبیات، هنر، دانشگاه و سرمایه انسانی گستردهای دارد که میتوانند به عناصر مؤثر قدرت نرم کشور تبدیل شوند.
به گفته وی، «دیپلماسی موفق آن است که بتواند در عین دفاع روشن و منطقی از منافع ملی، امکان گفتوگو را نیز حفظ کند. سخنرانی رئیسجمهور در سازمان ملل را میتوان در همین چارچوب تحلیل کرد؛ یعنی تلاش برای بیان مواضع ایران با حفظ هویت و منافع ملی و در عین حال قرار دادن این مواضع در قالبی قابل فهم برای مخاطب جهانی.
